Giriş
İkamet izni; yabancının Türkiye’de kanunda öngörülen tür ve sürelerde kalabilmesini sağlayan idari bir izin kararının sonucudur. Bu iznin verilmemesi (ret), uzatılmaması ya da sonradan kaldırılması (iptal) doğrudan yabancının özel ve aile hayatını, eğitim ve çalışma planlarını etkiler. Bu nedenle ret/iptal kararları hem maddi hukuk yönünden hem de usul yönünden sıkı koşullara bağlıdır ve hukuka aykırılık içermeleri halinde idari yargıda iptal davasına konu edilebilir.
1) Kararın Türleri ve Uygulamada Farkları
• Ret: İlk başvurunun uygun görülmemesi. Uygulamada gerekçe; belge eksikliği, kalış amacının yeterince desteklenmemesi, kamu düzeni ve kamu güvenliği şüphesi gibi sebeplerle kurulabilir.
• Uzatma Talebinin Reddedilmesi: Mevcut ikametin süresi dolarken yapılan uzatma talebinin kabul edilmemesi. Önceki dönem ihlalleri (adres, gelir, sigorta, kalış amacıyla uyumsuzluk) sık karşılaşılan ret sebepleridir.
• İptal (Kaldırma): Daha önce verilmiş iznin sonradan koşulların ortadan kalkması, sahte belge, kalış amacının değişmesi veya yükümlülüklerin yerine getirilmemesi gerekçeleriyle kaldırılması.
2) Tebligat, Süre ve Yol Haritası
Ret/iptal kararları yazılı ve gerekçeli olmalıdır; kararın yabancıya usulüne uygun tebliği zorunludur. Tebliğ, dava süresinin başlangıcıdır. İdari yargıda genel dava açma süresi 60 gündür (İYUK m.7). Süre, kararın tebliğ edildiği günü izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Elektronik tebligat, posta veya elden tebliğ yöntemleriyle karşılaşılabilir; tereddütte tebliğ şerhi ve zarf üzerindeki kayıtlar mutlaka saklanmalıdır.
İdari başvuru (itiraz/yeniden değerlendirme) çoğu durumda zorunlu bir ön koşul değildir; ancak dosyadaki eksikliği gidermek ve idareyi ikna etmek için pratik bir araç olarak kullanılabilir. Sürenin kaçırılmaması esastır: İdari başvuru yapılmışsa dahi yargı yolundaki 60 günlük süre bekletilmemeli; sürenin durup durmadığına dair riskler alınmamalıdır.
3) Yetkili ve Görevli Mahkeme
İkamet izinlerine ilişkin ret/iptal işlemleri idari işlemdir; görevli yargı yeri idare mahkemesidir. Yetki kural olarak işlemi tesis eden idarenin bulunduğu yer idare mahkemesindedir. Uygulamada İl Göç İdaresi Müdürlüğünün bulunduğu il mahkemeleri yetkili kabul edilir.
4) Dava Konusu ve Hukuka Aykırılık Türleri
İptal davasının konusu, ret/iptal işleminin ortadan kaldırılmasıdır. Davada hukuka aykırılık iddiaları şu eksenlerde kurgulanır:
• Yetki–Şekil–Sebep–Konu–Amaç denetimi: İşlemin kanuni yetkiyle tesis edilip edilmediği; usule uygun tebligat, savunma ve delil sunma imkânının sağlanıp sağlanmadığı; gösterilen maddi sebebin somut olayla bağlantısı; kararın ölçülülüğü ve amacının kamu yararıyla uyumu.
• Gerekçe yükümlülüğü: Kararın, hangi bilgi ve belgelere dayanılarak verildiği, somut olgularla açıklanmalıdır. Şablon-ibarelerle verilen kararlar iptale konu olabilir.
• Orantılılık ve bireyselleştirme: Kamu düzeni/güvenliği gibi genel kavramlar tek başına yeterli değildir; yabancının aile birliği, eğitim, sağlık ve iş durumuna etkiler değerlendirilmelidir.
• Delillerin değerlendirilmesi: Dosyaya sunduğunuz belgelerin hiç tartışılmaması veya hatalı yorumlanması hukuka aykırılık sebebidir.
• Usuli güvenceler: Başvuru sırasında eksik belge tamamlatma imkânı verilmeden ret; mülakat–değerlendirme süreçlerinin yapılmaması gibi hatalar sık görülür.
5) Yürütmenin Durdurulması
İYUK m.27’ye göre yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: (i) işlemin açıkça hukuka aykırı olması, (ii) uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğurması.
Ret/iptal kararlarında telafisi güç zarar çoğu zaman açıktır: Yabancının eğitimine ara verme, aile birliği ve çocukların okulu, işini kaybetme, sağlık tedavisinin kesintiye uğraması, ülkeden ayrılma zorunluluğu nedeniyle doğacak sonuçlar. Açık hukuka aykırılık ise; gerekçesizlik, somut delil yokluğu, yanlış norm uygulaması, usulsüz tebligat gibi unsurlarla kurulabilir.
Stratejik not: Yürütmenin durdurulması talebi dilekçede ayrı bir başlıkla somutlaştırılmalı; zarar unsuru belgelerle ortaya konmalı (kayıt belgesi, öğrenci belgesi, iş sözleşmesi, sağlık raporu, aile bağlarını gösteren nüfus kayıt örneği, kira sözleşmesi vb.).
6) Delil ve Dokümantasyon: Dosyayı Nasıl Güçlendiririz?
• Kimlik ve adres: Pasaport, kimlik numarası, adres beyanı ve yerleşim yeri belgesi.
• Gelir ve sigorta: Finansal yeterlilik belgeleri, banka hareketleri, geçerli sağlık sigortası poliçesi.
• Kalış amacına ilişkin belgeler: Öğrenciler için kabul/kayıt belgesi; aile ikametinde evlilik ve aile bağlarını gösterir belgeler; kısa dönem için taşınmaz tapusu, iş/şirket belgeleri vb.
• Aile ve sosyal bağlar: Eş ve çocukların statüsü, eğitim dokümanları, uzun süreli ikamet geçmişi.
• Usul belgeleri: Tebliğ evrakı, başvuru çıktıları, randevu–mülakat tutanakları, eksik belge yazıları.
• Çelişkiyi gideren açıklamalar: Pasaporttaki giriş-çıkışlar, adres değişiklikleri, sigorta kesintileri gibi noktalar dosyada netleştirilmelidir.
7) Uygulamada Sık Hatalar ve Çözüm Önerileri
• Süre yönetimi: Dava açma süresinin tebliğden itibaren 60 gün olduğunu unutmak. Çözüm: Tebliğ zarfını/davet yazısını saklayın; süreyi aynı gün hesaplayın.
• Yürütmenin durdurulması talebini soyut bırakmak: Zarar unsurunu belgeleyin; aile–eğitim–iş–sağlık bağlantısını tek tek ortaya koyun.
• Gerekçe tartışmasını atlamak: Karardaki her ibareyi somut belgeyle çürütün; şablon cümleleri yakalayın.
• Eksik başvuru dosyası: Sigorta, gelir, kalış amacı belgelerini güncel tutulmamış dosyalar en kırılgan dosyalardır.
• Yanlış yetkili mahkeme: İşlemi tesis eden idarenin bulunduğu yer mahkemesine başvurun.
8) Dava Dilekçesinin İskeleti
1. Taraflar ve konu: İşlemi tesis eden idare, müvekkilin kimliği ve dava konusu işlem.
2. Olaylar: Başvuru, istenen ikamet türü, sunulan belgeler, ret/iptal kararı ve tebliğ tarihi.
3. Hukuki nedenler: 6458 sayılı Kanun ve ikincil mevzuat, Anayasa ilkeleri, İYUK ilkeleri, ölçülülük–bireyselleştirme.
4. Hukuka aykırılıklar: Gerekçe yokluğu, yanlış değerlendirme, usuli eksiklikler, orantısızlık.
5. Yürütmenin durdurulması talebi: Açık hukuka aykırılık + telafisi güç zarar; somut belgelerle.
6. Sonuç ve istem: İşlemin iptali; yargılama giderleri ve vekâlet ücreti; YD hakkında karar verilmesi.
9) Yürütmenin Durdurulmasında Etkili Argüman Örnekleri
• Aile birliği: Eş/çocuklar Türkiye’de ve eğitim görmekte; ayrılık doğrudan telafisi güç zarar.
• Eğitim: Üniversite/okul kaydı; dönem kaybı ve öğrenci vizesi/ikamet zinciri bozulması.
• İş ve şirket: Çalışma izni başvurusuyla bağlantı, şirket ortaklığı; faaliyetlerin durması riski.
• Sağlık: Devam eden tedavi ve randevular; hekim raporları.
• Topluma uyum: Uzun süreli ikamet, sabıka kaydının temizliği, topluma uyum belgeleri.
10) Karar Sonrası Senaryolar: İptal, Kısmen Kabul, YD’nin Kaldırılması
• Davanın kabulü: İşlem iptal edilirse, idare yeni bir değerlendirme yapmakla yükümlüdür; aynı hatalı gerekçe ile işlem tekrarlanamaz.
• Kısmen kabul/ince ayar: Mahkeme eksik inceleme tespit ederek dosyayı idareye gönderebilir; bu durumda eksiklikler tamamlanarak yeniden karar beklenir.
• Yürütmenin durdurulmasının kaldırılması: Esasa ilişkin ret ihtimalinde YD kaldırılabilir; bu nedenle esastan güçlü bir dosya kurmak şarttır.
11) Etik ve Risk Yönetimi
İkamet dosyalarında sahte belge, düzmece kira sözleşmesi, gerçeğe aykırı beyan gibi adımlar yalnızca dosyayı zayıflatmaz; gelecekte giriş yasağı veya adli süreç riskini de artırır. Avukatın rolü, hukuka uygun ve şeffaf dosya yönetimidir.
12) Kısa Kontrol Listesi (Uygulama)
✓ Tebliğ tarihi kayda alındı mı? 60 günlük süre hesaplandı mı?
✓ Yürütmenin durdurulması için zarar–belge seti hazır mı?
✓ Kalış amacına uygun güncel belgeler tamam mı (sigorta, gelir, adres, okul/iş belgeleri)?
✓ Dilekçede gerekçe yokluğu ve ölçülülük açıkça tartışıldı mı?
✓ Yetkili idare mahkemesi seçimi doğru yapıldı mı?
Sonuç
İkamet izni ret/iptal kararları, sıkı usul ve gerekçe şartlarına tabidir. Usulsüz tebligat, şablon gerekçe, delillerin tartışılmaması, orantısızlık gibi kusurlar iptal sebebi olabilir. Dava açma süresi 60 gündür; yürütmenin durdurulması için açık hukuka aykırılık ve telafisi güç zarar birlikte gösterilmelidir. Güçlü bir dosya; doğru belge yönetimi, somutlaştırılmış zarar anlatımı ve ölçülülük vurgusuyla kurulur.