Giriş
TMK 165, akıl hastalığını özel (mutlak) boşanma sebepleri arasında düzenler. Ancak her psikiyatrik belirti bu maddeye dayanmayı mümkün kılmaz. Üç ayak üzerinde yürür: (i) akıl hastalığının varlığı, (ii) resmî sağlık kurulu raporuyla ‘iyileşme olanağının bulunmadığının’ tespiti ve (iii) bu hastalık nedeniyle ortak hayatın ‘çekilmez’ hale gelmesi.
1) Hukuki Çerçeve (TMK 165)
Kanun kuralı özetle şunu söyler: Eşlerden biri akıl hastasıdır; hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı, resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmiştir; bu hastalık ortak hayatı diğer eş için çekilmez hale getirmiştir → terk edilen eş boşanma davası açabilir. Maddenin mantığı, kusura değil ‘objektif koşullara’ dayanır; dolayısıyla çoğu dosyada kusur tartışması ikincildir.
2) Zorunlu Unsurlar (Üçlü Test)
A) Akıl Hastalığı: Klinik bir bozukluğun varlığı gerekir; sıradan tartışmalar, öfke patlamaları veya alışkanlık sorunları tek başına yeterli değildir.
B) Resmî Sağlık Kurulu Raporu: Yetkili hastane sağlık kurulunca hastalığın ‘iyileşme umudunun bulunmadığı’ raporlanmalıdır. Sıradan hekim raporları veya tek uzman görüşü yeterli olmaz; mahkeme çoğu dosyada heyet raporunu zorunlu görür.
C) Çekilmezlik: Hastalık, somut olayda ortak hayatı ‘katlanılamaz’ hale getirmiş olmalıdır. Bu, ev içinde şiddet/tehdit, ağır özbakım ihtiyacı, sürekli krizler veya aile düzenini kalıcı biçimde bozan durumlarla somutlaştırılır.
3) Resmî Sağlık Kurulu Raporu Nasıl Olmalı?
• Konu: (i) Hastalığın tanısı ve seyri, (ii) tedavi seçenekleri ve yanıtı, (iii) ‘iyileşme olanağı’na dair net hüküm, (iv) birlikte yaşam üzerindeki etkiler.
• ‘İyileşme umudu’: Kanun ‘hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı’nı arar. Raporda bu husus açık yazılmalı; muğlak ifadeler (ör. ‘kronik’, ‘nüksedebilir’) tek başına yeterli görülmeyebilir.
• Yetki: Raporda, kurulun yetkili hastane/üniversite hastanesi olduğu, kurul üyeleri ve tarihler yer almalı; imza ve mühür eksik olmamalıdır.
• Delil elde edilemiyorsa: Taraf sevki için mahkemeden resmî sağlık kurulu incelemesi talep edilmelidir.
4) ‘Çekilmezlik’ Nasıl İspatlanır?
• Olgu örnekleri: Hastanın sık ve ağır atakları, şiddet/tehdit, çocuklar için risk, sürekli gözetim ihtiyacı, aile ekonomisini ve bakım düzenini sürdürülemez kılan durumlar.
• Deliller: Tanıklar (komşu, akraba, öğretmen, işyeri), kolluk/hastane kayıtları, acil başvuruları, raporlar, tedavi uyumsuzluğu, 6284 çerçevesinde alınmış koruma kararları, elektronik yazışmalar (hukuka uygun elde edilmiş).
• Nedensellik: Çekilmezlik doğrudan hastalığın sonucu olmalıdır; başka nedenler baskınsa TMK 166/1 rotası düşünülmelidir.
5) TMK 165 mi, 166/1 mi? (Strateji)
Rapor ‘iyileşme umudu var’ derse veya hastalık ile çekilmezlik arasındaki bağ zayıfsa, TMK 165 koşulları oluşmaz. Bu durumda TMK 166/1 ‘evlilik birliğinin sarsılması’ genel sebebi yedek/terditli talep olarak kurulabilir. Böylece dosya, 165 gerçekleşmezse de 166 üzerinden değerlendirilebilir.
6) Nafaka ve Tazminatın Çerçevesi
• Kusur bağlantısı: TMK 165 çoğunlukla kusur temelli değildir. Bu nedenle TMK 174 uyarınca manevi/maddi tazminat talepleri, ancak karşı tarafın ayrıca kusurlu davranışları somutlaştırılabilirse gündeme gelir.
• Yoksulluk nafakası (TMK 175): Akıl hastası eş lehine yoksulluk nafakası sıkça tartışılır; hastalığın çalışma gücüne etkisi ve sosyal destek ihtiyacı dikkate alınır.
• Tedbirler (TMK 169, 182): Yargılama süresince barınma/nafaka/kişisel ilişki gibi geçici önlemler ve çocuk düzenlemeleri netleştirilmelidir.
7) Usul ve İspat (HMK Çerçevesi)
• HMK 190: İspat yükü iddiada olandır; 165’in üç koşulu somut delillerle ortaya konulmalıdır.
• HMK 189/2: Hukuka aykırı elde edilen deliller değerlendirilemez; gizli kayıt/izinsiz erişimden kaçının.
• HMK 199: Elektronik veriler belgedir; otantiklik ve bütünlüğü sağlayın (orijinal dosyalar, meta veriler, başlık bilgileri).
• HMK 400 vd.: Rapor/sağlık kayıtları için delil tespiti gerekebilir; kaybolma riski varsa erken tespit isteyin.
8) Dava Akışı (Adım Adım)
1) Dilekçe: 165’e dayalı talep; mümkünse mevcut resmî sağlık kurulu raporunu ekleyin; yoksa mahkemeden sevk/heyet raporu talep edin.
2) Ön İnceleme: Uyuşmazlık konuları daraltılır; tarafın muayeneye sevki, raporun kapsamı ve kurulu belirlenir.
3) Tahkikat: Tanıklar, hastane/kolluk kayıtları, SGK/çalışma verileri; çocuklar için sosyal inceleme raporu.
4) Hüküm: 165 koşulları gerçekleştiyse boşanma; çocuk düzenlemeleri ve nafaka; tazminat talepleri kusur/zarar çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.
9) Sık Yapılan Hatalar (ve Çözüm)
1) Tek hekim raporuyla yetinmek → Heyet (sağlık kurulu) raporu gerekir.
2) Muğlak rapor → ‘Kronik’/‘nüksedebilir’ gibi ifadeler ‘iyileşme umudu yok’ demek değildir; açık hüküm isteyin.
3) Çekilmezliği soyut bırakmak → Tanık ve kayıtlarla günlük yaşam etkisini somutlaştırın.
4) Yanlış sebebe ısrar → 165 gerçekleşmiyorsa 166/1 yedeği kurun.
5) Hukuka aykırı delil → HMK 189/2 engeli; meşru yolları kullanın.
10) Örnek Dava Dilekçesi İskeleti (Kısa)
1. Davalı eşte mevcut akıl hastalığının resmî sağlık kurulu raporuyla ‘iyileşme olanağı bulunmadığı’ tespit edilmiştir/edilmesi talep edilmektedir.
2. Hastalık, ortak hayatı tarafımız açısından çekilmez hale getirmiştir (tanıklar, hastane ve kolluk kayıtları, sosyal inceleme raporu vb.).
Hukuki Nedenler: TMK 165, 166/1 (yedek), 169, 174–175, 182; HMK 189/2, 190, 199, 400 vd.
Deliller: Resmî sağlık kurulu raporu/mahkeme sevki, hastane kayıtları, kolluk tutanakları, tanıklar, elektronik yazışmalar (orijinal), delil tespiti vb.
Sonuç ve İstem: TMK 165 uyarınca boşanmaya; çocuk ve mali taleplerimizin kabulüne karar verilmesini talep ederiz.
11) Son Kontrol Listesi
✓ Sağlık kurulu raporu var mı; yetkili heyetçe düzenlendi mi?
✓ Raporda ‘iyileşme olanağı bulunmadığı’ açıkça yazıyor mu?
✓ Çekilmezliği somutlayan tanık ve belgeler hazır mı?
✓ 166/1 yedek talebi kurgulandı mı?
✓ HMK 189/2 riskleri elendi mi; delil tespiti gerekiyorsa planlandı mı?
Sonuç
TMK 165, kusur tartışmasını ikinci plana iten, objektif koşullara dayalı bir boşanma yoludur. Dosyanın omurgası; ‘sağlık kurulu raporu–iyileşme umudu–çekilmezlik’ üçlüsüdür. Raporun kapsamını doğru belirlemek, çekilmezliği günlük yaşam etkileriyle somutlamak ve usulü titiz yürütmek, hem kabul şansını hem de hükmün sürdürülebilirliğini artırır.