Giriş
Boşanma veya aile içi ciddi uyuşmazlık dönemlerinde en sık karşılaşılan pratik problem şudur: “Eş, dava açılmadan veya dava sürerken malvarlığını üçüncü kişilere devrediyor/kaçırıyor.” Bu risk yönetiminde iki güçlü araç öne çıkar: (1) Aile konutu şerhi (TMK 194) ve (2) ihtiyati tedbir (HMK 389).

1) Hızlı Özet: Hangi Araç Ne İşe Yarar?
• Aile konutu şerhi (TMK 194/3): Konut aile konutu ise, malik olmayan eş tapuya “aile konutu” şerhi işlenmesini isteyebilir. Bu şerh, üçüncü kişileri uyarır ve aile konutuna ilişkin tasarruflarda rıza tartışmasını görünür kılar.
• TMK 194/1–2: Aile konutu üzerinde hak sahibi eş, diğer eşin açık rızası olmadan kira sözleşmesini feshedemez, devredemez, hakları sınırlayamaz; rıza haklı sebep olmaksızın verilmezse hâkimin müdahalesi istenebilir.
• İhtiyati tedbir (HMK 389): Mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik yüzünden hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacak/imkânsızlaşacaksa veya gecikme ciddi zarar doğuracaksa, mahkeme uyuşmazlık konusu hakkında geçici koruma kararı verebilir.
Pratik fark: Şerh hızlı bir “uyarı/koruma katmanı”, tedbir ise mahkeme kararıyla “blokaj/koruma”dır. En iyi sonuç çoğu dosyada ikisini birlikte kullanmaktır.

2) Aile Konutu Nedir?
Aile konutu, eşlerin evlilik birliği boyunca yaşam faaliyetlerinin merkezini oluşturduğu, fiilen birlikte yaşadıkları konuttur. Önemli sınır: Aile konutu etiketinin otomatik bir listeye yazılması yoktur; fiili kullanım ve özgüleme esastır. Birden fazla taşınmaz varsa, hangi taşınmazın aile konutu olduğu somut delillerle belirlenir (ikamet, faturalar, çocukların okul çevresi vb.).

3) TMK 194 Mekaniği: Rıza – Hâkim Müdahalesi – Şerh
TMK 194 üç temel mekanizma kurar:
A) Rıza şartı (194/1): Aile konutu ile ilgili kira feshi, devir veya hakların sınırlandırılması için diğer eşin açık rızası gerekir.
B) Hâkimin müdahalesi (194/2): Rıza sağlanamıyorsa veya haklı sebep olmadan rıza verilmiyorsa, mahkemeden izin/müdahale istenir.
C) Tapu şerhi (194/3): Malik olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir.
D) Kiralık konut (194/4): Konut kira ile sağlanmışsa, sözleşmenin tarafı olmayan eş kiralayana bildirimle sözleşmenin tarafı olur ve müteselsilen sorumlu olur.

4) Aile Konutu Şerhi Nasıl Konulur?
1) Hazırlık: Evlilik bağını ve konutun fiilen aile konutu olduğunu gösteren belgeleri toparlayın.
– Nüfus kayıt örneği/evlilik belgesi
– Yerleşim yeri belgesi (ikamet)
– Konutun fiilen kullanıldığını gösteren faturalar/abonelikler, apartman yönetimi yazısı, çocukların okul kaydı vb.
2) Tapu müdürlüğüne başvuru: Malik olmayan eş, TMK 194/3 uyarınca “aile konutu şerhi” talep eder.
3) Sonuç: Şerh, tapu kaydına işlendiğinde üçüncü kişiler bakımından görünür hale gelir.
Not: Tapu müdürlüklerinin belge listesi uygulamada değişebilir; aynı gün telefonla randevu/evrak teyidi pratikte vakit kazandırır.

5) Şerhin Etkisi: Ne Engeller, Ne Engellemez?
• Şerh, aile konutu niteliğini tapuda görünür kılar ve işlem yapan üçüncü kişiye ‘bu taşınmaz aile konutu olabilir’ uyarısı verir.
• Şerh tek başına her tasarrufu teknik olarak durdurmaz; fakat rıza yokluğuna dayalı iptal/tapu iptali-tescil gibi iddialarda güçlü bir koruma katmanı sağlar.
• Şerh yoksa da TMK 194’ün rıza kuralı devam eder; ancak üçüncü kişi “iyi niyet” tartışmaları uygulamada daha sertleşebilir. Bu nedenle stratejik hedef: Şerhi geciktirmemek.

6) HMK 389 İhtiyati Tedbir: Şartlar ve Dosya Kurgusu
HMK 389’a göre ihtiyati tedbir için iki ana eşik vardır:
1) Mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsız hale gelmesi; veya
2) Gecikme sebebiyle sakınca ya da ciddi zarar doğması.

Dosya kurgusu: Tedbir talebi, ‘mal kaçırma riski’ni soyut söylemek yerine, somut olgularla (satış ilanı, tapu hareketi, banka boşaltımı, kredi/rehin girişimleri, mesajlar, tanıklar) ispatlanabilir hale getirmelidir.

7) Hangi Tedbirler İstenir?
Tedbir, uyuşmazlık konusuna uygun olmalıdır. Aile hukukunda ve mal rejimi öncesi/boşanma sürecinde uygulamada en sık:
• Taşınmaz için: Tapu kaydına ihtiyati tedbir şerhi (satış, ipotek, intifa vb. tasarrufların engellenmesi)
• Araç için: Trafik tescile şerh (devrin engellenmesi)
• Banka/kripto/finansal varlık: Hesap hareketleri ve paranın çekilmesi riskine göre ‘tasarrufu sınırlayan’ tedbirler (bankaya müzekkere ile)
• Şirket payı/ortaklık: Pay devrinin/temettü tahsilinin sınırlanması veya şirket kayıtlarına şerh

Kritik çizgi: Tedbir, davanın esasını çözer nitelikte olmamalıdır; amaç, nihai kararın etkisiz kalmasını önlemek için statükoyu korumaktır.

8) Zamanlama ve Süre Tuzağı
Tedbirde zaman, esastır. İki kritik süre kuralı:
• HMK 393/1: Tedbir kararının uygulanması, tedbir isteyen tarafa tefhim/tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmezse tedbir kendiliğinden kalkar.
• HMK 397/1: Tedbir dava açılmadan önce verilmişse, tedbirin uygulanmasını talep ettiğiniz tarihten itibaren iki hafta içinde esas davayı açmak ve dava açıldığına ilişkin evrakı uygulayan memura ibraz etmek zorundasınız; aksi halde tedbir kendiliğinden kalkar.

Pratik öneri: Tedbir talebini ‘esas dilekçe’ ile birlikte vermek çoğu dosyada süre riskini azaltır. Dava öncesi tedbir gerekiyorsa, iki haftalık esas dava açma takvimini daha baştan dosyaya yazın.

9) “Mal Kaçırma” Riskini İspatlayan Delil Seti
Taşınmaz için:
• Tapu kaydı, geçmiş devirler, ilan ekran görüntüleri (hukuka uygun şekilde), emlakçı yazışmaları
• Aile konutu kullanımını gösteren ikamet ve abonelikler

Finansal varlıklar için:
• Banka ekstreleri, ani yüksek tutarlı çekimler, transferler
• Kredi/rehin girişimleri

Genel:
• Tanık (komşu, apartman yönetimi, yakın çevre)
• Mesaj/e-posta (hukuka uygun elde edilmiş)

Uyarı: Hukuka aykırı delil riski (izinsiz erişim, gizli kayıt vb.) tedbirde ters tepebilir; delil setini meşru kaynaklardan kurun.

10) Strateji Kombosu: En Güçlü 3’lü Paket
1) Aynı gün tapuya aile konutu şerhi başvurusu (TMK 194/3).
2) Boşanma/ayrılık veya mal rejimi bağlantılı dava dosyasında ihtiyati tedbir talebi (HMK 389).
3) Alternatif/ek koruma: TMK 199 kapsamında tasarruf yetkisinin belirli malvarlığı değerleri bakımından sınırlandırılmasının istenmesi (aile ekonomisinin korunması için), gerekiyorsa tapuya re’sen şerh.

Not: TMK 199, aile konutu dışındaki malvarlığı değerleri için de ‘tasarruf yetkisi sınırlaması’ sağlayabildiği için, mal kaçırma dosyalarında pratikte güçlü bir tamamlayıcıdır.

11) Örnek Talep Kalıpları
A) Tapuya tedbir (özet):
“Dava konusu taşınmazın aile konutu olduğu ve davalının taşınmazı devretme/rehin etme teşebbüsleri bulunduğu; gecikme halinde telafisi güç zarar doğacağı gerekçesiyle HMK 389 uyarınca tapu kaydına ihtiyati tedbir şerhi konulmasına…”

B) Aile konutu şerhi (özet):
“TMK 194/3 uyarınca, malik olmadığım … ada … parsel … bağımsız bölüm nolu taşınmazın aile konutu olarak özgülendiğinin tapu kütüğüne şerhine…”

C) TMK 199 (özet):
“Ailenin ekonomik varlığının korunması amacıyla, davalının … malvarlığı değerleri üzerinde yapacağı tasarrufların müvekkilin rızasına bağlanmasına ve gerekli şerhlerin verilmesine…”

12) Sık Yapılan Hatalar
1) Şerhi geciktirmek → Üçüncü kişi iyi niyet tartışmaları büyür; ilk iş şerh.
2) Tedbirde “soyut risk” → Somut olgu ve belge şart (ilan, tapu hareketi, banka boşaltımı).
3) Süreleri kaçırmak → HMK 393/1 (1 hafta) ve HMK 397/1 (2 hafta) takvime yazılmalı.
4) Tedbiri esas gibi kurmak → Tedbir ‘korur’, nihai çözüm değildir; ölçülülük önemli.
5) Yanlış hedef → Uyuşmazlık konusu ile ilgisiz malvarlığına tedbir istemek ret riskini artırır.

Sonuç
Mal kaçırmayı önleme stratejisinde hız ve ispat birlikte çalışır. Aile konutu şerhi, aile konutu üzerindeki tasarruflarda koruma katmanı oluşturur; ihtiyati tedbir ise mahkeme eliyle statükoyu korur. Dosyayı ‘aile konutu delilleri + somut kaçırma riski + doğru süre yönetimi’ üçlüsüyle kurduğunuzda, hem tedbir kararı alma hem de sonrasında hakkı tahsil etme ihtimali belirgin şekilde yükselir.