Giriş
Evlat edinme, çocuğun üstün yararını merkeze alan, aile hukukunun en hassas kurumlarından biridir. Türk Medeni Kanunu (TMK) m.305–m.320 aralığında ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.
1) Hukuki Dayanak ve Temel İlkeler
• Dayanak: TMK m.305–m.320.
• Temel ilke: Çocuğun üstün yararı. Mahkeme bütün değerlendirmeyi bu ilke etrafında yapar.
• Yargısal denetim: Evlat edinme kararı mahkeme kararıyla verilir; sosyal inceleme raporu ve denetim süreci esastır.
2) Kimler Evlat Edinebilir?
• Eşler birlikte: Eşler kural olarak birlikte evlat edinir. İstisna, eşlerden birinin diğer eşin çocuğunu evlat edinmesidir.
• Tek başına evlat edinme: Evlilik hâlinde olmayan kişiler bakımından 30 yaş şartı aranır.
• Evlilikte asgari şartlar: Uygulamada eşler için en az 5 yıllık evlilik ya da her iki eşin de 30 yaşını doldurmuş olması aranır.
• Eşin rızası: Evlilerde, evlat edinme için eşin açık rızası gereklidir.
• Yaş farkı: Evlat edinen ile evlat edinilecek kişi arasında kural olarak en az 18 yaş fark bulunmalıdır.
3) Küçüğün (Çocuğun) Evlat Edinilmesi – Zorunlu Şartlar
• Birlikte bakım ve denetim: Mahkeme kararından önce çocuğun evlat edinen yanında en az bir yıl süreyle fiilen bakımı ve eğitimi sağlanmış olmalıdır; bu dönem sosyal hizmet birimlerinin denetim ve raporlarına konu olur.
• Ana–baba rızası: Kural olarak ana ve babanın rızası gerekir. Rıza, doğumdan sonra belirli bir sürenin geçmesiyle verilebilir ve yazılı şekilde alınır. Ana-babanın kimliği bilinmiyor, bulunamıyor, ayırt etme gücü yok veya velayet görevini ağır biçimde savsaklıyor ise rıza aranmayabilir.
• Çocuğun rızası: Çocuk ayırt etme gücüne sahipse; özellikle 12 yaş ve üzeri için rıza aranır. Mahkeme, çocuğu bizzat dinler.
• Kurum aracılığı ve yerleştirme: Çocuğun kurum vasıtasıyla yerleştirilmesi halinde, yerleştirme ve izleme raporları dosyanın temelini oluşturur.
4) Erginin veya Kısıtlının Evlat Edinilmesi
• Şartlar: Ergin veya kısıtlı, ancak evlat edinen tarafından uzun süredir bakımı ve eğitimi üstlenilmişse veya haklı sebepler varsa evlat edinilebilir. Yaş farkı şartı (en az 18 yıl) korunur.
• Rızalar: Erginin rızası zorunludur; evli ise eşinin rızası da aranır. Evlat edinen evliyse, eş rızası zorunludur.
5) Süreç: Başvuru – İnceleme – Karar
• Başvuru mercii: Aile mahkemesi. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapar.
• Dosya: Nüfus kayıt örnekleri, adli sicil, sağlık raporu, gelir/konut durumu, evlilik cüzdanı (varsa), sosyal inceleme ve yerleştirme raporları.
• Denetim ve inceleme: Aile ve Sosyal Hizmetler il müdürlüğünün sosyal çalışma raporu ve yerinde incelemeler mahkemenin kararında belirleyicidir.
• Duruşma ve karar: Mahkeme çocuğu ve tarafları dinler; çocuğun üstün yararı, rızaların geçerliliği ve koşulların tamamlanması halinde evlat edinmeye karar verir.
6) Evlat Edinmenin Sonuçları
• Soybağı ve velayet: Evlat edinilen, evlat edinenin altsoyu gibi konumlanır; velayet ilişkisi kurulabilir.
• Ad ve soyadı: Küçük, evlat edinenin soyadını alır; ad konusunda mahkeme değerlendirmesi yapılabilir.
• Nafaka: Karşılıklı nafaka yükümlülüğü doğar (yardım nafakası dâhil). Evlat edinen, evlatlığın; evlatlık da evlat edinenin nafaka yükümlüsüdür.
• Miras: Evlat edinilen, evlat edinen bakımından altsoy gibi mirasçıdır; saklı pay kuralları uygulanır.
• Nüfus ve gizlilik: Nüfus kayıtları mahkeme kararına göre güncellenir; çocuğun yararı gerektirdiğinde gizlilik tedbirleri alınabilir.
7) Uluslararası Evlat Edinme
Yurt dışından evlat edinme veya yurt dışına evlatlandırma durumlarında, Lahey Sözleşmesi hükümleri ve merkezi makam olarak Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın usulleri uygulanır. Uyruk ve ikamet statüsüne göre konsolosluk ve vatandaşlık işlemleri ayrıca planlanmalıdır.
8) Rıza, Geçerlilik ve Geri Alma Sorunları
• Rızanın alınışı: Yazılı olarak ve aydınlatılmış biçimde alınır; rıza verilirken rızayı verenin ayırt etme gücü ve baskı altında olup olmadığı incelenir.
• Zamanlama: Rızanın verilmesine ilişkin kanundaki süre şartlarına uyulmalıdır; erken alınan rıza geçersiz sayılabilir.
• Geri alma: Rıza geri alınsa bile, mahkeme nihai kararı çocuğun üstün yararı perspektifinden verir; yalnız rızanın geri alınmış olması tek başına belirleyici olmayabilir.
9) Sık Karşılaşılan Ret Nedenleri ve Çözüm Stratejisi
• Yaş farkının sağlanmaması.
• Birlikte bakım/denetim süresinin tamamlanmaması veya raporların olumsuz olması.
• Eş rızasının bulunmaması; erginin/eşinin rızasının alınmaması.
• Ana–baba rızasının usule uygun alınmaması; özel hallerin doğru değerlendirilememesi.
• Gelir–konut–sağlık ve adli sicil yönünden olumsuz kanaat.
→ Çözüm: Eksikleri başvuru öncesi tamamlamak, sosyal inceleme sürecine aktif katılmak, çocuğun menfaatini somut verilerle göstermek.
10) Karar Sonrası ve Kanun Yolları
Evlat edinme kararları aile mahkemesince verilir; kararın niteliğine göre kanun yolları (istinaf/temyiz) açıktır. Karar kesinleştiğinde nüfus işlemleri yapılır; velayet ve soybağına ilişkin sonuçlar hüküm doğurur.
11) Uygulama İçin Kısa Kontrol Listesi
✓ Yaş ve yaş farkı koşulları sağlandı mı?
✓ Eş rızası ve gerekli diğer rızalar (ana–baba, çocuk, erginin eşi) tamam mı?
✓ En az bir yıllık fiilî bakım ve denetim süreci belgelendi mi?
✓ Sosyal inceleme/yerleştirme raporları olumlu mu?
✓ Dosyada gelir–konut–sağlık ve adli sicil belgeleri güncel mi?
✓ Başvuru aile mahkemesine yapıldı mı; nüfus işlemleri için karar planlandı mı?
Sonuç
Evlat edinme, aile kurumu ile çocuğun üstün yararını dengede tutan, çok adımlı ve yargısal denetime tabi bir süreçtir. Koşulların eksiksiz karşılanması ve dosyanın sosyal–hukuki yönden güçlü kurulması halinde, mahkeme evlat edinmeye karar verebilir. Her dosyanın kendine özgü olduğu unutulmadan, başvuru öncesi belgeler titizlikle hazırlanmalıdır.