Giriş
İş kazaları, yalnızca sağlık sorunu değil; işverenin gözetme borcunu, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ve tazminat hukukunu da devreye sokan olaylardır. Mevzuat; 5510 sayılı Kanun’un iş kazası tanımı (m.13), 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun işveren yükümlülükleri (özellikle m.4–5 ve m.14) ve Türk Borçlar Kanunu’nun işçinin kişiliğinin korunmasına dair m.417 hükümleri çerçevesinde şekillenmektedir.
1) İş Kazasının Tanımı (5510 m.13)
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesine göre iş kazası; işyerinde, işin yürütülmesi sırasında, işverenin sağladığı araçla işe gidiş-geliş esnasında ya da görevle başka bir yerde meydana gelen ve sigortalıyı bedenen veya ruhen zarara uğratan olaydır. Tanım, işin yürütülmesiyle bağlantılı süreçleri de kapsar.
2) Bildirim ve Süreler (6331 m.14)
İşveren, iş kazasını en geç 3 iş günü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır. Bildirimin süresinde yapılmaması, idari para cezasına ve SGK’nın işverene rücu etmesine yol açabilir. Sağlık hizmeti sunucuları ve işyeri hekimleri de meslek hastalığı ön tanılarını bildirmekle yükümlüdür.
3) İşverenin Sorumluluğu (6331 m.4–5, TBK m.417)
İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür (6331 m.4). Risklerden korunma ilkeleri (m.5) tehlikelerin kaynağında önlenmesi, uygun ekipman ve eğitim verilmesi, organizasyon, koruyucu donanım ve gözetim önlemlerini içerir. Türk Borçlar Kanunu m.417, işverenin işçinin kişiliğini koruma borcunu düzenler. Bu normlar birlikte, işverenin hem kusur sorumluluğunu hem de objektif özen yükümlülüğünü ortaya koyar.
4) Maddi Tazminat Kalemleri
• Geçici iş göremezlik tazminatı
• Sürekli iş göremezlik tazminatı
• Tedavi ve protez giderleri
• Bakıcı gideri
• Ölüm halinde destekten yoksun kalma tazminatı
5) Manevi Tazminat
Manevi tazminat, işçinin veya yakınlarının yaşadığı acı ve elem karşısında adalet duygusunu güçlendirmeyi amaçlar. Miktar tayininde olayın ağırlığı, kusur durumu, tarafların ekonomik-sosyal halleri ve hakkaniyet göz önünde bulundurulur.
6) Yargıtay Uygulaması
• Yargıtay 21. HD, 13.12.2016, 2016/926 E. – 2016/15028 K.: SGK’nın iş kazası kabul etmediği hallerde önce iş kazasının tespiti davasının açılması gerektiği ve tazminat hesabında emsal ücretin önemini vurgulayan karar.
• Yargıtay 21. HD, 2019/4301 E., 2020/284 K.: Ölümle sonuçlanan iş kazalarında kusur, illiyet bağı ve destekten yoksun kalma tazminatının hesap esaslarını ortaya koyan karar.
7) Zamanaşımı
TBK m.72 uyarınca haksız fiil esaslı tazminat talepleri, zarar ve fail öğrenildikten itibaren 2 yıl ve her hâlde 10 yıl içinde zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda suç ise, daha uzun ceza zamanaşımı süresi uygulanır. Sözleşmesel sorumluluk için TBK m.146’daki 10 yıllık genel süre geçerlidir.
Sonuç
İş kazaları, işçi ve işveren açısından ciddi hukuki sonuçlar doğurur. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini eksiksiz alması, işçilerin ise haklarını zamanında kullanması büyük önem taşır. Somut olayların her biri farklıdır; bu nedenle profesyonel hukuki destek alınması hak kayıplarını önleyecektir.