Özet
Türk Medeni Kanunu’nun 605–610. maddeleri başta olmak üzere mirasın reddi kurumunu; gerçek ret, hükmen ret, sürelerin başlangıcı, usul, ret hakkının düşmesi ve tüm mirasçıların reddi halinde tasfiyeyi ayrıntılı şekilde açıklar. Ayrıca TMK m. 640 kapsamında miras ortaklığının kırılma noktaları ve tereke temsilcisi uygulaması özetlenir.
1. Giriş
Mirasın reddi (reddi miras), mirasçının, terekenin aktif ve pasifleriyle birlikte kendisine geçmesini istemediğini beyan ederek mirasçılık sıfatını sona erdirdiği bir kurumdur. Uygulamada en çok borca batık tereke ihtimallerinde başvurulur; ancak kişisel sebeplerle de miras reddedilebilir. Kurumun pratiğe doğru aktarılabilmesi için özellikle üç husus kritik önemdedir: (i) hak düşürücü sürelerin doğru hesaplanması, (ii) ret beyanının şekle uygun verilmesi, (iii) hükmen retin şartlarının doğru ortaya konması.
2. Hukuki Çerçeve
• TMK m. 605 – Ret hakkı; m. 605/2: Ölüm tarihinde ödemeden aczin açıkça belli veya resmen tespit edilmiş olması hâlinde ‘hükmen ret’.
• TMK m. 606 – Ret süresi: Kural olarak 3 ay; başlangıç, yasal/atanmış mirasçı ayrımı.
• TMK m. 607 – Terekenin yazımı (defter tutma) hâlinde sürenin başlangıcı.
• TMK m. 608 – Ret hakkının mirasçıya geçmesi (önceki mirasçının süresi içinde ölmesi vb.).
• TMK m. 609 – Reddin şekli (sulh hukuk mahkemesine yazılı/sözlü ve kayıtsız-şartsız beyan).
• TMK m. 610 – Ret hakkının düşmesi (örtülü kabul, olağan yönetim dışı işlemler, mal kaçırma).
• TMK m. 612 – En yakın mirasçıların tamamının reddi hâlinde iflas hükümlerine göre tasfiye.
• TMK m. 640 – Miras ortaklığı (elbirliği mülkiyet); m. 640/3: Tereke temsilcisi atanması.
3. Temel Kavramlar: Gerçek Ret – Hükmen Ret
Gerçek ret, süresi içinde sulh hukuk mahkemesine yapılacak açık ve kayıtsız-şartsız beyanla gerçekleşir (TMK m. 609). Hükmen ret ise kanun karinesidir: ölüm tarihinde miras bırakanın ‘ödemeden aczi’ açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras, başka bir işleme gerek olmaksızın reddedilmiş sayılır (TMK m. 605/2). Uygulamada, karinenin şartlarının somutlanması için ‘hükmen reddin tespiti’ istemli davaya gidilmesi pratikte tercih edilir.
4. Süreler: Başlangıç Noktaları ve Özel Durumlar
• Genel kural (TMK m. 606): Üç aylık hak düşürücü süre; yasal mirasçılar için kural olarak ölümün öğrenildiği tarihten, atanmış mirasçılar için vasiyetnamenin resmen bildirildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.
• Terekenin yazımı (TMK m. 607): Koruma önlemi olarak defter tutma yapılmışsa, üç aylık süre, yazımın bittiğinin sulh hâkimi tarafından bildirilmesiyle başlar.
• Ret hakkının geçmesi (TMK m. 608): Ret süresi içinde ölen mirasçının ret hakkı kendi mirasçılarına geçer; yeni mirasçılar için süre, kendilerine mirasın geçtiğini öğrendikleri andan başlar.
• Sürenin uzatılması/yeni süre (TMK m. 615): Önemli sebep varsa sulh hâkimi sürenin uzatılmasına veya yeni süre verilmesine karar verebilir.
• Hükmen rette süre: TMK m. 605/2’ye dayalı ‘hükmen ret’ karinesi için TMK m. 606’daki üç aylık süre aranmaz.
5. Usul: Yetkili Mahkeme, Şekil, Vekâlet
• Yetkili mahkeme: Miras bırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesi.
• Şekil: Yazılı veya sözlü beyan; beyan tutanağa geçirilir ve özel kütüğe işlenir (TMK m. 609).
• Beyanın niteliği: Kayıtsız ve şartsız olmalı; kısmi ret mümkün değildir.
• Vekâlet: Özel yetki içeren vekâletname ile vekil aracılığıyla ret mümkündür.
• Dönülemezlik: Süresinde verilen geçerli ret beyanından tek taraflı dönülemez.
6. Ret Hakkının Düşmesi ve Örtülü Kabul (TMK m. 610)
Süre dolduğunda miras kayıtsız-şartsız kazanılır. Süre bitmeden tereke işlemlerine olağan yönetimi aşar şekilde katılan, tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçı artık ret hakkını kullanamaz. Uygulamada, banka hesaplarına müdahaleler, taşıt satışları veya alacak tahsil girişimleri ‘örtülü kabul’ tartışması doğurabilir.
7. Tüm Mirasçıların Reddi ve Tasfiye (TMK m. 612)
En yakın yasal mirasçıların tamamı reddederse miras ikinci dereceye geçmez; sulh hukuk mahkemesi iflas hükümlerine göre resmî tasfiye yürütür. Tasfiyede borçlar ödendikten sonra artan değer kalırsa, sanki ret olmamış gibi birinci derece mirasçılarına iade edilir.
8. Miras Ortaklığı (TMK m. 640) ve Tereke Temsilcisi
Birden çok mirasçı bulunduğunda, paylaşmaya kadar tereke üzerinde elbirliği mülkiyeti doğar; mirasçılar kural olarak birlikte tasarruf eder. Uyuşmazlık veya yönetim ihtiyacı varsa, mirasçılardan birinin istemiyle sulh hukuk mahkemesi tereke temsilcisi atayabilir (TMK m. 640/3). Tereke temsilcisi, miras ortaklığı adına dava açıp takip edebilir; temsilcinin varlığı, tek tek mirasçıların payı üzerinden tasarrufu kolaylaştırmaz, ancak yönetim ve korumayı sağlar.
9. Yargıtay İçtihatları
• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2015/2459, K. 2015/11885, 22.12.2015 – TMK 605/2 kapsamında borca batıklığın ve hükmen ret şartlarının araştırılması; ‘hükmen reddin tespiti’ davalarının çerçevesi.
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2004/15954, K. 2005/2593, 22.02.2005 – Ret beyanının niteliği ve sonuçları; beyanın bozucu yenilik doğurucu etkisi.
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2005/5873, K. 2005/8660, 06.06.2005 – Hükmen ret karinesinin uygulanması; TMK 606’daki üç aylık sürenin bu davaya doğrudan uygulanmayacağı yönündeki yaklaşım.
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/748, K. 2020/282, 10.03.2020 – Ret kararının icra takibine etkisi; borca itiraz–taraf ehliyeti ayrımı.
10. Uygulamada Sık Hatalar ve Kontrol Listesi
Sık Hatalar:
• Ölüm tarihinden itibaren ‘mutlaka 3 ay’ sanılması: Başlangıç, yasal/atanmış mirasçı ve defter tutma durumuna göre değişir.
• Noterden beyan verilmesi: Geçerli ret, sulh hukuk mahkemesine yapılır (TMK m. 609).
• Kısmi veya şartlı ret denemeleri: Geçersizdir; kayıtsız-şartsız olmalıdır.
• Örtülü kabul işlemleri: Hesaplara müdahale, araç satışı vb. işlemler ret hakkını düşürebilir.
• Hükmen rette üç aylık sürenin aranması: TMK 605/2’de süre şartı yoktur; ispat planı esastır.
Kontrol Listesi:
□ Mirasçılık türü (yasal/atanmış) ve öğrenme tarihi tespit edildi mi? (Süre başlangıcı)
□ Defter tutma yapılmışsa sulh hâkiminden bildirim tarihi alındı mı? (TMK m. 607)
□ Ret beyanı sulh hukuk mahkemesine kayıtsız-şartsız mı verildi? (TMK m. 609)
□ Örtülü kabul riskini doğuracak işlemlerden kaçınıldı mı? (TMK m. 610)
□ Hükmen ret için borca batıklığa dair deliller planlandı mı? (TMK m. 605/2)
□ Tüm mirasçıların reddi söz konusuysa tasfiye sürecine hazır mısınız? (TMK m. 612)
□ Miras ortaklığı sürecinde yönetim ihtiyacı varsa tereke temsilcisi talep edilecek mi? (TMK m. 640/3)
11. Örnek Dilekçe İskeleti
Başlık: [ … ] Sulh Hukuk Mahkemesi’ne
Konu: TMK m. 609 uyarınca mirasın reddi beyanımızın tutanağa geçirilmesi ve özel kütüğe kaydı talebidir.
Açıklamalar:
1) Muris [Ad Soyad] …/…/20.. tarihinde vefat etmiştir. Müvekkil [mirasçı türü] olarak mirasın açıldığını …/…/20.. tarihinde öğrenmiştir.
2) Müvekkilin mirası kayıtsız ve şartsız olarak reddettiğine ilişkin iradesi aşağıdadır.
Sonuç ve Talep: Ret beyanımızın tutanağa bağlanmasına ve özel kütüğe kaydına karar verilmesini saygıyla arz ederiz.
İmza
12. Sonuç
Reddin süresi, beyanın şekli ve hükmen retin şartları doğru kurgulandığında, mirasçıların borca batık tereke karşısında mağduriyeti önlenir. Uygulamada her dosyada öğrenme tarihi, defter tutma, vekâlet kapsamı ve olası örtülü kabul riskleri dikkatle kontrol edilmelidir. Miras ortaklığı ve tereke temsilcisi ise paylaşmaya kadar idari sorunları çözmek için etkili araçlardır.